Tác dụng của xạ trị chia thành hai nhóm rất khác nhau: nhóm xuất hiện trong đợt và thường hồi phục, và nhóm xuất hiện sau nhiều tháng hoặc nhiều năm. Bài này nói về nhóm thứ nhất.
Đặc điểm chung của tác dụng sớm
- Xuất hiện trong đợt điều trị.
- Thường sau một tới hai tuần đầu.
- Tăng dần về cuối đợt.
- Có thể nặng lên sau buổi cuối rồi mới giảm.
- Phần lớn hồi phục dần.
- Chủ yếu liên quan tới vùng được chiếu.
Mục thứ tư hay làm người bệnh hoảng vì họ mong đợi mọi thứ tốt lên ngay sau buổi cuối; biết trước giúp không lo lắng vô ích.
Mệt mỏi
- Là tác dụng phổ biến nhất.
- Không phụ thuộc vùng được chiếu.
- Tăng dần theo tuần.
- Vận động nhẹ đều đặn thường giúp ích.
- Chia nhỏ hoạt động trong ngày.
- Kéo dài một thời gian sau khi kết thúc.
Mệt do xạ khác mệt thông thường ở chỗ nó không đỡ hẳn sau khi nghỉ, nên cần được quản lý bằng cách điều chỉnh khối lượng việc chứ không phải bằng cách nghỉ nhiều hơn.
Phản ứng da tại vùng chiếu
- Da đỏ lên như bị nắng.
- Khô, ngứa, có thể bong nhẹ.
- Sẫm màu hơn.
- Nhạy cảm hơn khi chạm.
- Trường hợp nặng có thể trợt hoặc phồng rộp.
Mục cuối cần được báo ngay vì nó có thể cần xử trí riêng và đôi khi cần tạm dừng điều trị vài ngày.
Chăm sóc da đúng cách
- Rửa nhẹ bằng nước ấm.
- Không chà xát, thấm khô nhẹ.
- Chỉ dùng sản phẩm được hướng dẫn.
- Không dùng đá và không dùng túi nóng.
- Mặc quần áo rộng, mềm, thoáng.
- Không cạo hoặc tẩy lông vùng đó.
- Che nắng kỹ cho vùng da đó.
Không tự bôi thứ gì là nguyên tắc quan trọng nhất, vì một số sản phẩm chứa kim loại hoặc chất ảnh hưởng tới điều trị.
Khi chiếu vùng đầu cổ
- Khô miệng và thay đổi vị giác.
- Viêm niêm mạc, đau miệng họng.
- Khó nuốt.
- Thay đổi về nước bọt.
- Cần chăm sóc răng miệng kỹ.
- Cần theo dõi cân nặng sát.
Với vùng này, việc giữ đủ dinh dưỡng là thách thức lớn nhất và thường cần sự hỗ trợ chủ động của bác sĩ dinh dưỡng.
Khi chiếu vùng ngực
- Khó nuốt hoặc cảm giác vướng.
- Ho khan.
- Phản ứng da tại vùng chiếu.
- Mệt mỏi.
- Báo nếu khó thở.
Mục cuối là dấu hiệu cần báo ngay chứ không chờ tới lượt khám hằng tuần.
Khi chiếu vùng bụng chậu
- Buồn nôn.
- Tiêu chảy hoặc thay đổi thói quen đại tiện.
- Tiểu buốt, tiểu nhiều lần.
- Kích ứng da vùng nếp gấp.
- Điều chỉnh chế độ ăn theo hướng dẫn.
Các thay đổi về tiêu hoá và tiết niệu ở vùng này thường có hướng dẫn chế độ ăn cụ thể giúp giảm rõ rệt, nên đáng hỏi kỹ.
Rụng tóc tại vùng chiếu
- Chỉ xảy ra ở vùng được chiếu.
- Không rụng toàn thân như điều trị toàn thân.
- Thường bắt đầu sau vài tuần.
- Có thể mọc lại hoặc không tuỳ liều.
- Hỏi bác sĩ về trường hợp của mình.
Sự khác biệt ở mục thứ hai hay gây hiểu lầm, vì nhiều người mặc định xạ trị cũng làm rụng hết tóc.
Ăn uống trong đợt
- Giữ đủ năng lượng và đạm.
- Chia nhỏ bữa nếu khó ăn.
- Điều chỉnh độ mềm và nhiệt độ thức ăn.
- Uống đủ nước.
- Theo dõi cân nặng hằng tuần.
- Báo nếu sụt cân.
Sụt cân không chỉ ảnh hưởng tới sức khoẻ mà còn có thể làm kế hoạch chiếu không còn khớp và phải làm lại.
Những gì cần báo ngay
- Da phồng rộp hoặc trợt loét.
- Đau tới mức không ăn uống được.
- Sốt.
- Khó thở.
- Nôn hoặc tiêu chảy không kiểm soát được.
- Bất cứ điều gì làm mình lo.
Mục cuối luôn là lý do hợp lệ, và không ai trách một cuộc gọi hoá ra không có gì nghiêm trọng.
Khi phải tạm dừng điều trị
- Đôi khi cần dừng vài ngày để da hồi phục.
- Là quyết định an toàn.
- Kế hoạch được điều chỉnh tương ứng.
- Không phải dấu hiệu thất bại.
- Hỏi khi nào tiếp tục.
Việc tạm dừng được cân nhắc kỹ vì nó ảnh hưởng tới tổng thời gian điều trị, nên khi bác sĩ quyết định dừng thì đó là vì lý do đáng.
Sau khi kết thúc đợt
- Tác dụng có thể nặng lên một hai tuần rồi mới giảm.
- Da hồi phục dần trong vài tuần.
- Mệt mỏi kéo dài lâu hơn.
- Tiếp tục chăm sóc da theo hướng dẫn.
- Che nắng vùng đó lâu dài.
Mục cuối là lời khuyên kéo dài nhiều năm chứ không chỉ vài tuần, vì vùng da đã chiếu nhạy cảm với nắng hơn bình thường.
Ghi nhật ký trong đợt
- Ghi tác dụng và mức độ mỗi ngày.
- Ghi những gì giúp giảm.
- Ghi cân nặng hằng tuần.
- Mang theo mỗi lần khám.
- Giúp điều chỉnh chăm sóc kịp thời.
Nhật ký này giúp phân biệt diễn biến bình thường với dấu hiệu cần can thiệp, điều mà trí nhớ sau một tuần khó làm được.
Câu hỏi thường gặp
Tác dụng sớm thường xuất hiện khi nào?
Thường sau một tới hai tuần đầu và tăng dần về cuối đợt. Chúng có thể còn nặng lên trong một hai tuần sau buổi cuối rồi mới hồi phục dần.
Chăm sóc vùng da được chiếu thế nào?
Rửa nhẹ bằng nước ấm, không chà xát, mặc quần áo rộng mềm, che nắng, và chỉ dùng sản phẩm được nhóm điều trị hướng dẫn. Không tự bôi bất cứ thứ gì lên vùng đó.
Mệt mỏi khi xạ có bình thường không?
Có, đây là tác dụng phổ biến nhất và thường tăng dần về cuối đợt. Vận động nhẹ đều đặn thường giúp ích hơn là nằm nghỉ hoàn toàn, nhưng nên nghe theo sức mình.
Tác dụng nào cần báo ngay?
Cần báo khi da phồng rộp hoặc trợt loét, khi đau tới mức không ăn uống được, khi sốt, và khi có bất cứ thay đổi nào làm mình lo. Báo sớm cho phép điều chỉnh chăm sóc kịp thời.