Trong ba phương pháp chính, xạ trị là thứ mà người bệnh ít hình dung được nhất. Phẫu thuật thì hiểu ngay, truyền thuốc thì nhìn thấy, còn xạ trị là nằm im vài phút trong một căn phòng và không cảm thấy gì.
Nguyên lý cơ bản
- Dùng bức xạ năng lượng cao.
- Gây tổn thương vật chất di truyền của tế bào.
- Tế bào không phân chia được nữa.
- Tế bào bình thường sửa chữa tốt hơn.
- Khác biệt đó là cơ sở của điều trị.
Mục thứ tư là điểm mấu chốt giải thích toàn bộ cách xạ trị được thiết kế, kể cả việc chia liều.
Vì sao chia thành nhiều buổi
- Cho mô bình thường thời gian sửa chữa.
- Tác dụng lên tế bào bệnh vẫn tích luỹ.
- Giảm tác dụng không mong muốn.
- Cho phép đạt tổng liều cần thiết.
- Là lý do một đợt kéo dài nhiều tuần.
Khoảng cách hằng ngày giữa các buổi không phải vì lý do hành chính mà là một phần của thiết kế điều trị.
Xạ trị là phương pháp tại chỗ
- Chỉ tác động vào vùng được chiếu.
- Giống phẫu thuật ở điểm này.
- Khác với điều trị toàn thân.
- Vùng chiếu được xác định rất chính xác.
- Các cấu trúc lân cận được bảo vệ tối đa.
Hiểu điều này giải thích vì sao tác dụng không mong muốn của xạ trị chủ yếu liên quan tới vùng được chiếu chứ không phải toàn thân.
Các tình huống được chỉ định
- Trước phẫu thuật để thu nhỏ tổn thương.
- Sau phẫu thuật để giảm nguy cơ tái phát.
- Thay cho phẫu thuật trong một số trường hợp.
- Kết hợp với điều trị toàn thân.
- Nhằm kiểm soát triệu chứng.
- Xử lý một vị trí tổn thương cụ thể.
Mục tiêu của đợt xạ quyết định tổng liều, số buổi và mức độ tác dụng có thể gặp, nên đây là điều đầu tiên cần hỏi rõ.
Kết hợp với các phương pháp khác
- Có thể làm cùng lúc với điều trị toàn thân.
- Có thể làm nối tiếp.
- Kết hợp thường tăng hiệu quả.
- Cũng tăng tác dụng không mong muốn.
- Thứ tự và cách kết hợp được quyết định trong hội chẩn.
Khi hai phương pháp được làm cùng lúc, việc theo dõi thường sát hơn vì tác dụng cộng gộp cần được kiểm soát.
Các kỹ thuật khác nhau
- Chiếu ngoài là phổ biến nhất.
- Có kỹ thuật đặt nguồn gần tổn thương.
- Có kỹ thuật chiếu liều cao trong ít buổi.
- Lựa chọn tuỳ vị trí và mục tiêu.
- Bác sĩ xạ trị sẽ giải thích loại của mình.
Mỗi kỹ thuật có quy trình và lưu ý riêng, nên thông tin chung trên mạng thường không khớp với trường hợp cụ thể.
Về lo ngại nhiễm xạ
- Với chiếu ngoài, người bệnh không mang bức xạ sau buổi chiếu.
- Tiếp xúc bình thường với gia đình.
- Kể cả với trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai.
- Một số kỹ thuật khác có lưu ý riêng.
- Sẽ được hướng dẫn cụ thể nếu có.
Đây là một trong những hiểu lầm phổ biến nhất và gây ra nhiều đau khổ không cần thiết trong gia đình, nên đáng được làm rõ ngay từ đầu.
Bác sĩ xạ trị và nhóm thực hiện
- Bác sĩ xạ trị lập kế hoạch và theo dõi.
- Kỹ sư vật lý tính toán kế hoạch chiếu.
- Kỹ thuật viên thực hiện hằng ngày.
- Điều dưỡng hỗ trợ và theo dõi.
- Có lịch khám định kỳ trong đợt.
Người bệnh gặp kỹ thuật viên nhiều nhất, và họ cũng là người nhận ra sớm nhất khi có gì đó khác thường.
Những câu nên hỏi trước khi bắt đầu
- Mục tiêu của đợt xạ này là gì.
- Vùng nào được chiếu.
- Bao nhiêu buổi và trong bao lâu.
- Tác dụng không mong muốn có thể gặp.
- Cần chuẩn bị gì.
- Sinh hoạt bị ảnh hưởng thế nào.
- Liên hệ ai khi có vấn đề.
Câu hỏi về vùng được chiếu giúp biết trước những tác dụng nào có thể gặp, vì chúng phụ thuộc vào cơ quan nằm trong vùng đó.
Về thời gian của cả đợt
- Thường kéo dài nhiều tuần.
- Thường mỗi ngày trong tuần làm việc.
- Nghỉ cuối tuần theo thiết kế.
- Mỗi buổi thường ngắn.
- Việc đi lại mới là gánh nặng chính.
Mục cuối là thực tế mà nhiều người không lường trước: bản thân buổi chiếu chỉ vài phút, nhưng việc đi lại mỗi ngày trong nhiều tuần là điều cần sắp xếp.
Sắp xếp cuộc sống quanh đợt xạ
- Cân nhắc khoảng cách tới cơ sở.
- Hỏi về khung giờ cố định.
- Sắp xếp phương tiện đi lại.
- Báo nơi làm việc.
- Cân nhắc chỗ ở gần nếu quá xa.
Xin một khung giờ cố định là việc nên hỏi ngay từ đầu vì nó giúp sắp xếp toàn bộ lịch sinh hoạt trong nhiều tuần.
Không tự tìm hiểu để tự đánh giá
- Thông tin trên mạng thường không khớp kỹ thuật của mình.
- Các con số liều không so sánh được giữa các kỹ thuật.
- Trải nghiệm của người khác có thể rất khác.
- Đưa câu hỏi cho bác sĩ xạ trị.
- Hỏi về trường hợp cụ thể của mình.
Mục thứ hai gây nhiều nhầm lẫn: các con số trong xạ trị chỉ có nghĩa trong bối cảnh kỹ thuật và cách chia liều cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Xạ trị hoạt động theo nguyên lý nào?
Xạ trị dùng bức xạ có năng lượng cao để gây tổn thương cho vật chất di truyền của tế bào, khiến chúng không phân chia được nữa. Tế bào bình thường có khả năng sửa chữa tốt hơn, và đó là cơ sở của việc chia liều.
Vì sao phải chia thành nhiều buổi?
Vì chia liều cho phép mô bình thường có thời gian sửa chữa giữa các buổi, trong khi tác dụng lên tế bào bệnh vẫn tích luỹ. Đây là lý do một đợt thường kéo dài nhiều tuần.
Xạ trị có làm người bệnh nhiễm xạ không?
Với xạ trị chiếu ngoài, người bệnh không mang bức xạ sau khi rời phòng và có thể tiếp xúc bình thường với gia đình kể cả trẻ nhỏ. Một số kỹ thuật khác có lưu ý riêng và sẽ được hướng dẫn cụ thể.
Xạ trị được dùng trong những tình huống nào?
Có thể dùng trước phẫu thuật để thu nhỏ tổn thương, sau phẫu thuật để giảm nguy cơ tái phát, thay cho phẫu thuật trong một số trường hợp, hoặc nhằm kiểm soát triệu chứng. Mục tiêu cần được nói rõ từ đầu.