Trong tất cả các cơ quan, da có một lợi thế không cơ quan nào khác có: mình nhìn thấy nó mỗi ngày. Lợi thế đó chỉ thành hữu ích khi biết nên nhìn cái gì và nhìn thế nào.
Nguyên tắc chung: sự thay đổi
- Thay đổi quan trọng hơn hình dáng tại một thời điểm.
- Một nốt tồn tại nhiều năm không đổi thì khác.
- Một nốt mới ở người lớn tuổi đáng để ý hơn.
- Tốc độ thay đổi cũng có ý nghĩa.
- Nốt khác hẳn các nốt còn lại đáng được xem.
Mục cuối là một cách nhìn thực dụng: nếu trên người có nhiều nốt và một nốt trông khác hẳn phần còn lại, nốt đó đáng được bác sĩ xem.
Những thay đổi ở nốt ruồi đáng khám
- To lên rõ rệt.
- Bờ trở nên không đều hoặc răng cưa.
- Màu sắc không đồng nhất hoặc đổi màu.
- Hình dạng mất cân xứng.
- Bắt đầu ngứa hoặc đau.
- Chảy máu hoặc đóng vảy.
- Da xung quanh biến đổi.
Không cần có đủ mọi dấu hiệu mới đi khám. Một dấu hiệu rõ rệt đã đủ là lý do để đặt lịch.
Các thay đổi khác trên da
- Vết loét không lành sau vài tuần.
- Nốt mới lớn dần.
- Mảng da đỏ hoặc có vảy dai dẳng.
- Vùng da dày lên bất thường.
- Sẹo cũ thay đổi.
- Nốt trong móng hoặc dưới móng.
Mục cuối hay bị bỏ sót vì người ta không nghĩ tới việc kiểm tra móng, nhưng đây là vị trí đáng được nhìn khi tự kiểm tra.
Tự kiểm tra da thế nào
- Chọn ánh sáng tốt, tốt nhất là ánh sáng ban ngày.
- Kiểm tra toàn thân theo thứ tự cố định.
- Dùng gương cầm tay cho lưng.
- Đừng bỏ qua da đầu, lòng bàn chân, kẽ ngón.
- Nhờ người thân xem các vùng khuất.
- Làm định kỳ, chẳng hạn mỗi vài tháng.
Việc theo một thứ tự cố định làm giảm khả năng bỏ sót vùng nào đó, và cũng làm việc kiểm tra nhanh hơn khi đã thành thói quen.
Chụp ảnh để so sánh
- Chụp trong cùng điều kiện ánh sáng.
- Đặt một vật để so kích thước.
- Ghi ngày chụp.
- Chụp lại sau vài tháng.
- Mang ảnh khi đi khám.
Một bộ ảnh cách nhau vài tháng là bằng chứng khách quan về sự thay đổi, thứ mà trí nhớ không cung cấp được một cách đáng tin.
Ai nên chú ý hơn
- Người có nhiều nốt trên cơ thể.
- Người da sáng dễ bắt nắng.
- Người có tiền sử gia đình.
- Người từng bị bỏng nắng nhiều lần.
- Người làm việc ngoài trời nhiều năm.
- Người từng có tổn thương da cần điều trị.
Những nhóm này không có nghĩa là sẽ mắc bệnh, nhưng việc kiểm tra định kỳ đều đặn hơn là hợp lý với họ.
Tại phòng khám da liễu
- Bác sĩ khám bằng mắt trước.
- Thường dùng dụng cụ soi phóng đại.
- Có thể chụp lại để theo dõi.
- Có thể đề nghị lấy mẫu nếu cần.
- Có thể hẹn kiểm tra lại sau một thời gian.
Dụng cụ soi da cho phép nhìn cấu trúc bên dưới bề mặt và giúp phân biệt được nhiều tổn thương mà mắt thường không phân biệt được.
Khi được đề nghị lấy mẫu
- Đây là thủ thuật nhỏ, thường làm ngay tại phòng khám.
- Có gây tê tại chỗ.
- Hỏi về cách chăm sóc vết thương sau đó.
- Hỏi khi nào có kết quả.
- Phần lớn kết quả trả về là lành tính.
Việc đề nghị lấy mẫu không phải là dấu hiệu bác sĩ nghĩ xấu, mà là cách kết thúc sự không chắc chắn một cách nhanh chóng.
Bảo vệ da
- Tránh nắng gắt giữa trưa.
- Che chắn bằng quần áo và mũ.
- Dùng kem chống nắng đều đặn.
- Không dùng giường tắm nắng.
- Bảo vệ trẻ em kỹ hơn.
Che chắn bằng vật lý thường hiệu quả và bền hơn kem, vì kem cần bôi lại nhiều lần trong ngày để giữ tác dụng.
Những hiểu lầm thường gặp
- Nốt ruồi có lông không đồng nghĩa với lành tính.
- Nốt phẳng cũng cần được xem.
- Không đau không có nghĩa là không sao.
- Da sẫm màu vẫn cần bảo vệ và kiểm tra.
- Tổn thương có thể ở chỗ ít tiếp xúc nắng.
Mục cuối giải thích vì sao việc kiểm tra cần bao gồm cả lòng bàn chân và các vùng kín, chứ không chỉ những chỗ phơi nắng.
Không nên làm gì
- Không tự cắt, đốt hay bôi thuốc lạ lên nốt.
- Không tìm dịch vụ xoá nốt không có bác sĩ.
- Không so sánh với ảnh trên mạng rồi tự kết luận.
- Không trì hoãn vì nốt nhỏ.
- Không bỏ qua vì đã từng khám năm ngoái.
Mục đầu tiên đặc biệt quan trọng: việc tự xử lý một nốt làm mất khả năng xét nghiệm nó và có thể làm chậm chẩn đoán nếu về sau cần tới.
Theo dõi lâu dài
- Duy trì lịch tự kiểm tra.
- Khám da liễu định kỳ nếu thuộc nhóm cần chú ý.
- Giữ bộ ảnh theo thời gian.
- Báo ngay khi có thay đổi mới.
- Không chờ tới lần hẹn định kỳ nếu có gì rõ rệt.
Thói quen kiểm tra đều đặn có giá trị lớn nhất ở chỗ nó làm người ta quen với bản đồ da của chính mình, nên nhận ra cái mới rất nhanh.
Câu hỏi thường gặp
Nốt ruồi thế nào thì nên đi khám?
Nốt thay đổi về kích thước, hình dạng, màu sắc, bờ trở nên không đều, hoặc bắt đầu ngứa, chảy máu, đóng vảy thì nên được bác sĩ xem. Sự thay đổi quan trọng hơn hình dáng tại một thời điểm.
Tự kiểm tra da nên làm thế nào?
Nên kiểm tra toàn thân định kỳ trong ánh sáng tốt, dùng gương để xem lưng và các vùng khuất, và nhờ người thân xem những chỗ mình không nhìn được. Chụp ảnh giúp so sánh theo thời gian.
Vết loét không lành thì sao?
Một vết loét không lành sau vài tuần nên được khám, kể cả khi nhỏ và không đau. Đây là dấu hiệu dễ bị bỏ qua vì người ta quen chờ nó tự khỏi.
Phòng khám da liễu thường làm gì?
Bác sĩ khám bằng mắt và thường dùng một dụng cụ soi phóng đại để nhìn cấu trúc bên dưới. Nếu cần biết chắc chắn, họ có thể đề nghị lấy một mẫu nhỏ để xét nghiệm.