Có hai thái cực đều không tốt: phó mặc hoàn toàn cho bác sĩ, và tự quyết định thay bác sĩ sau khi đọc trên mạng. Khoảng ở giữa là chỗ mà người bệnh thực sự đóng góp được.
Những gì thuộc về chuyên môn
- Chẩn đoán và phân giai đoạn.
- Đánh giá phương án nào khả thi.
- Đánh giá lợi ích và rủi ro của từng phương án.
- Kỹ thuật thực hiện.
- Cách xử trí các tình huống phát sinh.
Đây là phần mà người bệnh nên hỏi để hiểu, chứ không nên tự đánh giá lại dựa trên thông tin tìm được.
Những gì thuộc về người bệnh
- Chấp nhận hay không chấp nhận một phương án.
- Chọn giữa các phương án tương đương.
- Đặt ra ưu tiên của riêng mình.
- Quyết định mức độ thông tin muốn biết.
- Quyết định ai được tham gia cùng.
Mục thứ ba là phần quan trọng nhất và cũng hay bị bỏ qua. Ưu tiên của mỗi người rất khác nhau và không ai đoán được nếu mình không nói.
Đồng thuận sau khi được thông tin
- Là nguyên tắc nền tảng.
- Cần biết phương án là gì.
- Cần biết lợi ích và rủi ro.
- Cần biết các lựa chọn khác.
- Cần biết điều gì xảy ra nếu không làm.
- Rồi mới ký giấy đồng ý.
Mục áp chót hay bị bỏ qua nhưng là một phần bắt buộc của việc được thông tin đầy đủ, nên cứ hỏi thẳng.
Nói về ưu tiên của mình
- Điều gì quan trọng nhất với mình.
- Sẵn sàng đánh đổi gì và không đánh đổi gì.
- Lo ngại lớn nhất là gì.
- Hoàn cảnh gia đình và công việc.
- Những việc quan trọng sắp tới.
Những thông tin này thường làm thay đổi cách nhóm điều trị trình bày phương án, và đôi khi làm thay đổi cả phương án được chọn.
Xin thời gian suy nghĩ
- Là quyền của mình.
- Hỏi quyết định này có gấp không.
- Hỏi mình có bao nhiêu thời gian.
- Bàn với gia đình.
- Quay lại với câu hỏi cụ thể.
Câu hỏi về mức độ gấp rất hữu ích vì nó phân biệt được tình huống cần quyết ngay với tình huống có thể cân nhắc vài ngày.
Khi không đồng ý với phương án
- Nói thẳng lý do.
- Nhiều khi đó là hiểu lầm giải quyết được.
- Hỏi có phương án khác không.
- Hỏi hậu quả nếu không làm.
- Cân nhắc xin ý kiến thứ hai.
Mục thứ hai xảy ra thường xuyên: rất nhiều sự phản đối bắt nguồn từ một điểm chưa được giải thích rõ chứ không phải từ bất đồng thật.
Quyền từ chối
- Từ chối một điều trị là quyền của người bệnh.
- Nên hiểu rõ hậu quả trước khi từ chối.
- Nên nói rõ lý do với bác sĩ.
- Có thể đổi ý về sau.
- Vẫn được chăm sóc hỗ trợ.
Mục cuối cần được biết rõ: từ chối một phương pháp không có nghĩa là bị bỏ rơi, vì chăm sóc hỗ trợ và kiểm soát triệu chứng vẫn tiếp tục.
Trao đổi hiệu quả với bác sĩ
- Chuẩn bị câu hỏi trước.
- Hỏi những câu quan trọng nhất trước.
- Nói rõ khi chưa hiểu.
- Tóm tắt lại để xác nhận.
- Ghi chép hoặc nhờ người đi cùng ghi.
- Hỏi lại ở buổi sau nếu cần.
Việc tóm tắt lại bằng lời của mình là công cụ kiểm tra hiệu quả nhất và chỉ mất vài chục giây.
Vai trò của người thân
- Hỗ trợ và ghi chép.
- Giúp nhớ và hỏi thay khi mình quên.
- Cùng cân nhắc các phương án.
- Nhưng quyết định thuộc về người bệnh.
- Nên nói rõ mình muốn ai tham gia ở mức nào.
Mục cuối tránh được nhiều căng thẳng trong gia đình, vì mỗi người thân thường có ý muốn riêng về mức độ can thiệp.
Khi gia đình và người bệnh không đồng ý nhau
- Nói rõ ràng và sớm.
- Nhờ bác sĩ giải thích cho cả nhà.
- Tách bạch lo lắng với thông tin.
- Quyết định vẫn thuộc về người bệnh.
- Nhờ hỗ trợ tâm lý nếu căng thẳng kéo dài.
Việc mời bác sĩ giải thích cho cả nhà trong một buổi thường hiệu quả hơn nhiều so với việc người bệnh truyền đạt lại.
Về người đại diện
- Nên chỉ định một người đại diện.
- Là người quyết định khi mình không đủ năng lực.
- Nên nói rõ mong muốn của mình với họ.
- Nên thông báo cho nhóm điều trị.
- Nên ghi vào hồ sơ.
Đây là việc nên làm khi còn khoẻ chứ không chờ tới lúc cần, vì khi cần thì thường đã muộn để trao đổi.
Ghi chép và lưu giữ quyết định
- Ghi lại kế hoạch đã thống nhất.
- Ghi lại lý do chọn phương án đó.
- Ghi lại những gì đã từ chối và vì sao.
- Lưu các giấy đồng ý đã ký.
- Cập nhật khi kế hoạch thay đổi.
Việc ghi lại lý do có giá trị về sau, khi cần nhớ lại vì sao một quyết định được đưa ra trong bối cảnh lúc đó.
Giữ mối quan hệ làm việc tốt
- Hỏi nhiều không phải là thiếu tin tưởng.
- Nói thẳng khi có băn khoăn.
- Thực hiện đúng những gì đã thống nhất.
- Báo sớm khi có vấn đề.
- Đây là quan hệ kéo dài nhiều tháng tới nhiều năm.
Mục cuối đáng ghi nhớ: đây không phải một lần khám mà là một mối quan hệ dài, nên cả hai bên đều có lợi khi nó được xây dựng tử tế.
Câu hỏi thường gặp
Người bệnh quyết định được những gì?
Quyết định được việc chấp nhận hay không chấp nhận một phương án, chọn giữa các phương án tương đương về chuyên môn, và đặt ra các ưu tiên của riêng mình. Việc đánh giá chuyên môn thì thuộc về bác sĩ.
Có được xin thời gian suy nghĩ không?
Có, và trong phần lớn trường hợp vài ngày cân nhắc không ảnh hưởng tới kết quả. Nên hỏi bác sĩ xem quyết định này có gấp không để biết mình có bao nhiêu thời gian.
Nếu không đồng ý với phương án được đề nghị thì sao?
Nên nói thẳng lý do, vì nhiều khi đó là hiểu lầm có thể giải quyết được, hoặc có phương án khác phù hợp hơn với hoàn cảnh của mình. Từ chối một điều trị là quyền của người bệnh.
Người thân có vai trò gì trong quyết định?
Họ hỗ trợ, ghi chép và giúp cân nhắc, nhưng quyết định thuộc về người bệnh khi người bệnh còn đủ năng lực. Nên nói rõ mình muốn ai tham gia và ở mức nào.