Danh sách "dấu hiệu cảnh báo ung thư" xuất hiện ở khắp nơi và làm được hai việc trái ngược nhau: đưa một số người tới phòng khám đúng lúc, và làm rất nhiều người khác mất ngủ vô ích. Cách hiểu đúng về chúng nằm ở chỗ biết rõ danh sách này dùng để làm gì.
Danh sách này thực ra là gì
- Là danh sách lý do nên đi khám.
- Không phải danh sách triệu chứng của một bệnh cụ thể.
- Phần lớn người có chúng không mắc bệnh nặng.
- Nhưng chúng đáng được kiểm tra.
- Kiểm tra là việc của bác sĩ, không phải của tìm kiếm trên mạng.
Sự phân biệt này quan trọng vì nó quyết định phản ứng đúng. Phản ứng đúng với một dấu hiệu trong danh sách là đặt lịch khám, không phải đọc thêm tám bài viết nữa.
Nhóm dấu hiệu về khối và cục
- Một khối mới xuất hiện ở bất cứ đâu.
- Một khối cũ thay đổi về kích thước.
- Hạch sưng kéo dài không kèm nhiễm trùng.
- Vùng dày lên bất thường dưới da.
- Khối cứng, không di động.
Rất nhiều khối sờ thấy là u lành, nang, hoặc hạch phản ứng. Nhưng việc phân biệt chúng cần thăm khám và đôi khi cần hình ảnh, nên không có cách tự kết luận tại nhà.
Nhóm dấu hiệu về chảy máu
- Chảy máu ngoài chu kỳ hoặc sau mãn kinh.
- Máu trong phân hoặc phân đen.
- Máu trong nước tiểu.
- Ho ra máu.
- Chảy máu từ núm vú.
- Chảy máu bất thường kéo dài.
Nhóm này đáng đi khám ngay kể cả khi chỉ xảy ra một lần. Nguyên nhân thường gặp nhất là các bệnh lành tính, nhưng việc xác định cần khám chứ không đoán.
Nhóm dấu hiệu toàn thân
- Sụt cân không chủ ý.
- Mệt mỏi kéo dài không giải thích được.
- Sốt kéo dài không rõ nguyên nhân.
- Ra mồ hôi đêm nhiều.
- Chán ăn kéo dài.
Nhóm này ít cụ thể hơn nên dễ bị bỏ qua, nhưng khi nhiều dấu hiệu cùng xuất hiện và kéo dài thì đáng được khám kỹ.
Nhóm dấu hiệu về thay đổi thói quen cơ thể
- Thay đổi thói quen đại tiện kéo dài.
- Khó nuốt hoặc cảm giác nghẹn.
- Khàn tiếng kéo dài.
- Ho kéo dài không đỡ.
- Khó tiêu dai dẳng ở người lớn tuổi.
- Thay đổi trong tiểu tiện.
Từ khoá của cả nhóm này là "kéo dài" và "mới xuất hiện". Một thay đổi tồn tại nhiều năm không đổi thì khác hẳn với một thay đổi mới xuất hiện vài tuần.
Nhóm dấu hiệu về da
- Nốt ruồi thay đổi hình dạng hoặc màu.
- Vết loét không lành.
- Nốt mới xuất hiện và lớn lên.
- Vùng da thay đổi màu sắc bất thường.
- Ngứa hoặc chảy máu ở một nốt.
Da là cơ quan duy nhất người ta tự nhìn thấy được, nên đây là nhóm có lợi thế lớn nhất về phát hiện sớm nếu để ý.
Vì sao phần lớn không phải ung thư
- Các bệnh lành tính phổ biến hơn nhiều.
- Nhiễm trùng, viêm, rối loạn chức năng đều gây triệu chứng tương tự.
- Nhiều thay đổi là do tuổi tác bình thường.
- Một số do thuốc đang dùng.
- Một số do thói quen sinh hoạt.
Đây là lý do việc đi khám thường kết thúc bằng một lời giải thích đơn giản. Nhưng lời giải thích đó chỉ có được sau khi khám, không phải trước.
Mốc thời gian nên đi khám
- Triệu chứng kéo dài quá vài tuần không đỡ.
- Triệu chứng nặng dần theo thời gian.
- Bất cứ dấu hiệu chảy máu nào, kể cả một lần.
- Một khối mới xuất hiện.
- Nhiều dấu hiệu cùng xuất hiện.
- Khi bản thân thấy khác thường rõ rệt.
Mục cuối đáng được tin hơn người ta nghĩ. Cảm giác rằng cơ thể mình có gì đó khác là một tín hiệu đáng mang tới bác sĩ, dù khó diễn đạt.
Ghi chép trước khi đi khám
- Thời điểm bắt đầu.
- Diễn biến theo thời gian.
- Yếu tố làm nặng hoặc nhẹ đi.
- Những gì đã thử và kết quả.
- Các triệu chứng kèm theo.
- Thuốc đang dùng.
Một ghi chép ngắn gọn giúp bác sĩ định hướng nhanh hơn nhiều so với việc cố nhớ tại chỗ, nhất là khi triệu chứng đã kéo dài vài tháng.
Về yếu tố nguy cơ
- Tiền sử gia đình.
- Tuổi tác.
- Thói quen hút thuốc, uống rượu.
- Tiếp xúc nghề nghiệp.
- Tiền sử bệnh của bản thân.
Những yếu tố này không quyết định điều gì một mình, nhưng chúng thay đổi cách bác sĩ đánh giá cùng một triệu chứng, nên cần được nói ra.
Khác biệt giữa khám và tầm soát
- Khám là khi đã có triệu chứng.
- Tầm soát là khi chưa có gì.
- Hai việc khác nhau, không thay thế nhau.
- Có triệu chứng thì đi khám, không chờ lịch tầm soát.
- Tầm soát bình thường không loại trừ triệu chứng mới.
Mục cuối là hiểu lầm hay gặp. Một kết quả tầm soát bình thường cách đây vài tháng không có nghĩa là một triệu chứng mới xuất hiện có thể bỏ qua.
Sống với sự không chắc chắn trong lúc chờ
- Thời gian chờ kết quả là phần khó.
- Tìm kiếm thêm trên mạng thường làm nặng hơn.
- Nói với một người thân.
- Giữ nhịp sinh hoạt bình thường.
- Hỏi bác sĩ khi nào có kết quả.
Việc hỏi rõ mốc thời gian có kết quả là cách đơn giản làm giảm lo lắng, vì nó biến một khoảng chờ vô định thành một khoảng có giới hạn.
Nếu kết quả bình thường
- Hỏi triệu chứng có nguyên nhân gì.
- Hỏi có cần theo dõi tiếp không.
- Hỏi dấu hiệu nào cần quay lại.
- Không bỏ qua nếu triệu chứng vẫn còn.
- Quay lại nếu tình hình thay đổi.
Mục thứ tư quan trọng: một lần khám bình thường không đóng vấn đề nếu triệu chứng vẫn tiếp diễn. Nên quay lại chứ không tự thuyết phục mình rằng đã kiểm tra rồi.
Câu hỏi thường gặp
Có triệu chứng trong danh sách thì có nghĩa là bị ung thư không?
Không. Phần lớn người có những dấu hiệu này hoá ra có nguyên nhân lành tính, thường gặp hơn nhiều. Danh sách tồn tại để nhắc đi khám, không phải để chẩn đoán.
Bao lâu thì gọi là kéo dài?
Tuỳ dấu hiệu, nhưng nguyên tắc chung là một triệu chứng không rõ nguyên nhân kéo dài quá vài tuần và không có xu hướng đỡ thì nên đi khám. Bác sĩ là người xác định mốc cụ thể cho từng trường hợp.
Nên ghi chép gì trước khi đi khám?
Nên ghi thời điểm bắt đầu, diễn biến theo thời gian, yếu tố làm nặng hoặc nhẹ đi, và những gì đã thử. Thông tin này giúp bác sĩ định hướng nhanh hơn nhiều so với mô tả chung chung.
Đi khám sớm có làm thay đổi gì không?
Với nhiều bệnh, việc phát hiện ở giai đoạn sớm mở ra nhiều lựa chọn điều trị hơn. Ngay cả khi không phải bệnh nặng, việc biết rõ nguyên nhân cũng chấm dứt được sự lo lắng kéo dài.